Rewolucja internetowa z lat 90. XX wieku radykalnie zmieniła wiele dziedzin ludzkiego życia. Dostęp do informacji jeszcze nigdy nie był tak łatwy. Powstały nowe formy działalności gospodarczej, a tradycyjne przedsiębiorstwa coraz rzadziej nie korzystają z możliwości, jakie daje Internet.
Władze wielu państw podejmują starania, aby ułatwić obywatelom dostęp do różnego rodzaju usług przy pomocy globalnej Sieci.
W miarę jak Sieć dojrzewa, coraz częściej akcentuje się potrzebę dostosowywania jej do potrzeb osób niepełnosprawnych i w starszym wieku. Obecnie coraz więcej takich ludzi zaczyna korzystać z udogodnień jakie niesie ze sobą Internet. Szacuje się, że krajach Unii Europejskiej ok. 10-15% populacji cierpi na skutek różnego rodzaju niepełnosprawności. Od pewnego czasu mamy do czynienia w krajach rozwiniętych z postępującym starzeniem się społeczeństw. Z przygotowanego przez Organizację Narodów Zjednoczonych wynika, że w roku 2050 blisko 2 miliardy ludzi będzie w wieku ponad 60 lat. Dla porównania, obecnie liczba ta nie przekracza 800 milionów. Tak więc już sama skala zjawiska sprawia, że konieczne staje się zapewnienie tak licznej grupie osób możliwie pełnego uczestnictwa w życiu społecznym. Obejmuje to również dostęp do nowoczesnych technologii.
Internet pozwala na dostęp do informacji i usług w znacznie większym stopniu niż było to możliwe za pomocą dotychczasowych mediów. Nie wychodząc z domu można korzystać z zasobów informacji zgromadzonych na milionach stron WWW. Łatwiejsze i wygodniejsze staje się robienie zakupów czy np. rezerwacja biletów. Sieć pozwala także na utrzymywanie kontaktów z członkami rodziny i innymi ludźmi, nawet jeśli znajdują się oni w innym kraju. Osoby które ze względu na stan zdrowia nie mogą w pełni korzystać z niektórych normalnych form aktywności, mogą dzięki Internetowi stać się bardziej samodzielne i niezależne. Coraz więcej instytucji publicznych umożliwia załatwienie wielu formalności przy pomocy Sieci. Nie bez znaczenia jest też sama możliwość kontaktu z innymi ludźmi.
Utrudnienia w dostępie do usługinternetowych
Z drugiej strony, osoby niepełnosprawne napotykają w Sieci mnóstwo barier, głównie o charakterze technicznym, które utrudniają bądź uniemożliwiają im dostęp do usług internetowych. Z tego powodu znaczenia nabiera projektowanie w duchu dostępności (ang. accessibility). Takie produkty są przyjazne dla osób niepełnosprawnych, wygodne w obsłudze i funkcjonalne.
Poniżej przedstawiono niektóre z problemów, na jakie natrafiają niepełnosprawni podczas korzystania z nowych technologii oraz możliwe ułatwienia zwiększające dostępność.
Niewidomi i słabo widzący
Ponieważ Internet jest medium w którym dominuje przekaz wizualny, napotykają oni na szczególnie duże utrudnienia związane dostępem do informacji. Osoby niewidome mogą korzystać z oprogramowania, które odczytuje tekst ze stron internetowych lub na bieżąco generuje wersję napisaną w piśmie Braille’a (tzw. monitory brajlowskie). Z kolei dla ludzi słabo widzących ważne jest, aby tekst posiadał odpowiedni kontrast i mógł być powiększony.
Daltoniści
Daltonizm jest chorobą o podłożu genetycznym, która polega na zaburzeniach w odróżnianiu kolorów, na ogół zielonego i czerwonego. Daltoniści mogą mieć problemy z poruszaniem się po stronach, na których elementy służące do nawigacji wyróżniają się tylko barwą.
Głusi
Pliki multimedialne, które zawierają szczególnie istotne informacje (np. materiały szkoleniowe, prezentacje) powinny być zaopatrzone w napisy. Dzięki temu ich treść jest dostępna także dla osób niesłyszących.
Osoby cierpiące na zaburzenia motoryczne
Wiele osób cierpi na problemy związane z niedowładem bądź trwałym uszkodzeniem mięśni. Może to oznaczać, że nie są w stanie posługiwać się np. myszą komputerową i muszą korzystać wyłącznie z klawiatury, bądź innych urządzeń do komunikacji z komputerem. Od autorów witryn internetowych wymaga to zapewnienia, że ich strony będzie można obsługiwać przy pomocy różnego rodzaju manipulatorów. Pomocą dla tej grupy niepełnosprawnych jest też dodanie skrótów klawiaturowych do najczęściej wykorzystywanych w witrynie funkcji.
Osoby z zaburzeniami funkcji poznawczych
Zaburzenia poznawcze mogą mieć różną formę i w różnym stopniu utrudniać korzystanie z informacji. Dolegliwości te to np. dysleksja, trudności z koncentracją i pamięcią krótkotrwałą oraz poważniejsze schorzenia takie jak zespół Downa. Aby ułatwić ludziom nimi dotkniętym swobodne korzystanie z witryn internetowych, należy zwrócić uwagę na takie czynniki jak prosty i zrozumiały język, czytelna struktura strony, możliwość korzystania z wyszukiwarki i ułatwienia w postaci ikon. Przy okazji należy zaznaczyć, że animacje na stronach utrudniają skupienie uwagi. Jeśli użycie animacji jest konieczne, należy dać użytkownikom możliwość wyłączenia ich.
Ludzie starsi
Osoby w podeszłym wieku często cierpią na różnego rodzaju zaburzenia motoryczne i poznawcze. W różnym stopniu dotyczy ich więc większość reguł związanych z projektowaniem funkcjonalnych i dostępnych witryn.
Warto zauważyć, że również ludzie w pełni zdrowi odnoszą korzyści z trzymania się przez autorów stron internetowych zasad dostępności. Dobrze zaprojektowane witryny są wygodniejsze w obsłudze, bardziej czytelne i użyteczne. Co ciekawe, takie serwisy są też bardziej przyjazne tzw. robotom, które odpowiadają za pozycję strony w wyszukiwarkach internetowych. Ma to szczególnie duże znaczenie dla witryn handlu elektronicznego.
Standardy związane z tworzeniem dostępnych stron WWW
Do opisu semantycznej struktury witryny internetowej W3C zaleca język XHTML, który jest następcą HTML. Za prezentację odpowiada technologia CSS. Rozdzielenie treści witryny i warstwy prezentacyjnej pozwala na łatwiejsze przygotowanie odmiennych wersji witryny dla różnych urządzeń oraz dostęp do samej informacji (bez formatowania) dla prostych urządzeń, takich jak przeglądarki tekstowe.
Internet jest dziś kojarzony głównie z usługą WWW. Pierwsze strony internetowe pojawiły się na początku lat 90., a za twórcę WWW uważa się Tima Berners-Lee. Opracowany przez niego język opisu dokumentów hipertekstowych (HTML) początkowo służył głównie prezentowaniu informacji w formie wizualnej. Dość szybko dostrzeżono, że należy zaimplementować dodatkową funkcjonalność, która ułatwi korzystanie z Sieci osobom niepełnosprawnym. Obecnie za rozwój standardów wykorzystywanych na stronach internetowych odpowiada organizacja W3C – World Wide Web Consortium. Skupia ona kilkaset podmiotów (zarówno przedsiębiorstwa jak i osoby prywatne) zaangażowanych w rozwój WWW. Przewodniczącym konsorcjum jest Tim Berners-Lee.
Przy W3C od 1997 roku działa Web Accessibility Initiative (WAI), grupa osób i organizacji zainteresowanych rozwojem i promowaniem standardów służących poprawie dostępności usług internetowych (głównie WWW) dla osób niepełnosprawnych. W działalności tej organizacji uczestniczą m.in. IBM, Microsoft, Bell Atlantic, Lotus Development Corporation, rząd Kanady, National Institute on Disability and Rehabilitation Research działający przy amerykańskim Departamencie Edukacji, przedstawiciele Unii Europejskiej. Owocem prac WAI są przedstawione poniżej zestawy wytycznych:
- Authoring Tool Accessibility Guidelines – zbiór zasad dla twórców oprogramowania do tworzenia stron internetowych. Aby umożliwić osobom niepełnosprawnym możliwie pełne korzystanie z Internetu, konieczne jest ułatwienie im publikowania własnych materiałów. Oprogramowanie do tworzenia stron WWW powinno zatem posiadać ułatwienia dla niepełnosprawnych autorów. Obecnie opracowywana jest druga wersja tych wytycznych.
- User Agent Accessibility Guidelines – zasady dotyczące projektowania przeglądarek internetowych z uwzględnieniem wymagań ludzi niepełnosprawnych.
- XML Accessibility Guidelines. XML jest opracowanym przez W3C standardem przechowywania danych niemal dowolnego typu. Ponieważ jest on rozszerzalny, konieczne jest by twórcy nowych języków bazujących na XML nie tworzyli utrudnień związanych z dostępnością.
- Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) – zasady dotyczące projektowania stron internetowych przystosowanych do wymagań osób niepełnosprawnych. WCAG 1.0 jest od 1999 roku oficjalną rekomendacją W3C. Obecnie trwają prace nad drugą wersją tego standardu. Wytyczne zawarte w WCAG stały się podstawą dla uregulowań prawnych dotyczących dostępności w wielu krajach m.in. Unii Europejskiej. Z tego względu warto przyjrzeć się im nieco dokładniej.
Główne cele WCAG to zapewnienie dostępu do treści na stronach WWW użytkownikom różnego rodzaju urządzeń (tekstowe i graficzne przeglądarki internetowe, syntezery mowy, urządzenia przenośne), logiczne i czytelne zorganizowanie treści oraz zapewnienie przejrzystej i wygodnej nawigacji. Cele te można zrealizować przestrzegając poniższych zaleceń:
- elementy dźwiękowe i wizualne powinny mieć swoje alternatywne odpowiedniki
- nie należy używać barw jako jedynego wyróżnika informacji
- należy stosować technologie przeznaczone do opisu struktury i prezentacji
- należy oznaczyć język używany na stronie bądź jej fragmentach; jest to niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania urządzeń czytających tekst na stronach WWW
- należy unikać stosowania tabel do opisu struktury strony; tabele powinny być przeznaczone do tworzenia np. zestawień czy podsumowań; dodatkowo powinny być prawidłowo opisane, aby urządzenia czytające mogły je prawidłowo przedstawić użytkownikom
- informacje na stronach powinny być dostępne dla użytkowników nie korzystających z najnowszych technologii, np. języków skryptowych, wtyczek (ang. plugins)
- użytkownik powinien mieć możliwość wyłączenia lub zatrzymania animacji (jest to szczególnie istotne dla cierpiących na padaczkę); należy unikać stosowania elementów ruchomych, o ile nie jest to konieczne
- obiekty osadzone w strukturze strony (np. aplety, skrypty) powinny mieć interfejs dostępny dla różnego rodzaju manipulatorów (mysz, klawiatura itd.)
- sama strona powinna być dostępna dla różnych urządzeń (komputery osobiste, urządzenia przenośne, syntezery mowy)
- wprowadzając nowe technologie, należy zapewnić rozwiązania przejściowe, aby umożliwić dostęp użytkownikom nie mogącym z nich korzystać
- powinno się przestrzegać specyfikacji i zaleceń W3C; ponieważ technologie rekomendowane przez WWW Consortium są projektowane z uwzględnieniem wymagań osób niepełnosprawnych; trzymanie się standardów opracowanych przez tę organizację pozwala uniknąć tworzenia potencjalnych utrudnień dla użytkowników
- należy używać elementów ułatwiających orientację w strukturze strony, np. etykiety, streszczenia
- nawigacja powinna być spójna i przejrzysta; ułatwia to użytkownikom orientację w strukturze witryny
- dokumenty powinny być czytelne, przejrzyste i napisane możliwie prostym językiem.
Zalecenia WCAG mają status rekomendacji W3C, to znaczy są obowiązującym standardem internetowym. W praktyce jednak bardzo wiele serwisów narusza te zasady, dotyczy to także dużych serwisów komercyjnych bądź rządowych. W ostatnich dwóch latach daje się jednak zaobserwować bardzo duży wzrost świadomości problemu w środowisku autorów stron internetowych i sytuacja w szybkim tempie zmienia się na lepsze.
W Sieci można znaleźć wiele szczegółowych informacji na temat projektowania w zgodzie z zasadami dostępności, są również dostępne narzędzia do weryfikacji poprawności już zaprojektowanych stron.
Przyspieszeniu wdrażania WCAG sprzyja też fakt, że niektóre państwa prawnie usankcjonowały przestrzeganie tych zaleceń.
Strona domowa autora: www.szafranek.net
