Dostępność usług internetowych dla osób niepełnosprawnych, cz. 2

Władze wielu krajów zdają sobie sprawę z potrzeby zapewnienia osobom niepełnosprawnym możliwie normalnego funkcjonowania w społeczeństwie. Odpowiednie akty prawne dotyczą wyrównywania szans tych ludzi np. w dziedzinie zatrudnienia, edukacji czy rekreacji.

W 1982 roku również Organizacja Narodów Zjednoczonych opracowała mający na celu ochronę praw osób niepełnosprawnych.

Znaczną część tych regulacji można zastosować również w dziedzinie dostępu do nowych technologii. Niezależnie od tego w krajach rozwiniętych opracowuje się przepisy mające na celu precyzyjne określenie praw przysługujących osobom niepełnosprawnym w tej dziedzinie życia.

USA

W prawodawstwie amerykańskim ochronie praw osób niepełnosprawnych w zakresie dostępu do nowych technologii służą następujące akty legislacyjne:

• The American Disabilities Act (ADA) z 1990 roku – nakłada na przedsiębiorstwa zatrudniające ponad 15 pracowników obowiązek zapewnienia możliwości pracy osobom niepełnosprawnym (o ile zatrudnienia nie uniemożliwiają inne czynniki, nie związane z ich niepełnosprawnością)
• Telecommunication Act z 1996 roku – nakłada na operatorów telekomunikacyjnych obowiązek zapewnienia dostępu do oferowanych przez nich usług niepełnosprawnym
• Sekcja 508 ADA (poprawka z 1998 roku) – zobowiązuje agencje federalne do zapewnienia osobom niepełnosprawnym warunków do pracy; zawiera także analogiczne (choć nie tożsame) do WCAG zasady dotyczące projektowania dostępnych stron WWW, należących do instytucji federalnych; za ustalanie i trzymanie się standardów w tej dziedzinie odpowiada Architectural and Transportation Barrier Compliance Board9
• Sekcja 504 U.S. Rehabilitation Act z 1973 – rozszerza obowiązek zapewnienia dostępnej dla niepełnosprawnych infrastruktury na instytucje finansowane z funduszy publicznych, np. placówki edukacyjne
• Prawo stanowe – poszczególne stany często nakładają dodatkowe wymagania wobec serwisów instytucjonalnych; na ogół są one wzorowane na Sekcji 508 i WCAG.

Powołując się na postanowienia zawarte w ADA wytoczono w Stanach Zjednoczonych procesy przeciwko Bank of America oraz America Online (AOL), aby wyegzekwować prawo dostępu do serwisów internetowych tych organizacji osobom niewidomym.

O tym że problem dostępności jest w USA traktowany bardzo poważnie, może też świadczyć fakt, że jest on nawet w trwającej obecnie kampanii przed wyborami prezydenckimi.

Unia Europejska

Dyrektywy i rozporządzenia unijne poświęcają dużo uwagi kwestii uczestnictwa osób niepełnosprawnych we współczesnym społeczeństwie informacyjnym. Zainteresowanie tą problematyką znalazło też odbicie w kilku planach i inicjatywach unijnych:

• Telematics Applications Programme (TAP) – złożony z 12 program służący rozwojowi telematyki w krajach UE, realizowany w latach 1994-1998. Sektor 4 tego programu dotyczył wyrównywania szans osób starszych i niepełnosprawnych w dziedzinie korzystania z nowych technologii. Wraz z tym programem przedstawiciele UE rozpoczęli pracę w ramach WAI.
• Information Society Technologies Programme (1999-2002) – dotyczył m.in. takich działań w ramach WAI jak inicjatywa szkoleniowa „Design for All”
• Plan eEuropa 2002 – już zakończona inicjatywa europejska, w ramach której m.in. instytucji unijnych do wytycznych opisanych w Web Content Accessibility Guidlines. W opinii wydanej przez Economic and Social Comitee w lutym 2002 roku wdrożenie wytycznych WCAG w serwisach instytucji publicznych krajów członkowskich Unii. Również rezolucja parlamentu europejskiego z czerwca 2002 roku podkreśla znaczenie dostępności usług internetowych. Rezolucja zaleca też rozważenie wprowadzenie sankcji na przedsiębiorstwa zajmujące się handlem elektronicznym za uniemożliwianie osobom niepełnosprawnym do oferowanych przez nie usług. Takie działanie miałoby na celu przyspieszenie adaptacji wytycznych opracowanych przez WAI.
• Plan eEuropa 2005 – jest realizowany obecnie. Ponieważ założono, że dostosowanie serwisów internetowych organizacji unijnych zostało zakończone wraz ze zrealizowaniem planu eEuropa 2002, ten plan skupia się na kolejnych etapach budowania społeczeństwa informacyjnego, np. e-government, e-business czy upowszechnienie powszechnego dostępu do szerokopasmowego Internetu. Uwzględniono jednak także potrzeby osób starszych i niepełnosprawnych, np. przez podkreślenie roli nauczania na odległość.
• Plan eEuropa+ przeznaczony jest dla krajów ubiegających się o członkostwo w UE. Wśród jego celów jest m.in. zapewnienie osobom niepełnosprawnym pełnego uczestnictwa w gospodarce opartej na wiedzy.
• Unia powołała specjalną grupę ekspercką (High Level Group on Employment and the Social Dimension of the Information Society), której jednym z celów jest monitorowanie prac z zakresu realizowania postulatów dostępności. Warto również wspomnieć, że rok 2003 był w krajach europejskich rokiem osób niepełnosprawnych.

Wielka Brytania

Niektóre kraje nakładają bardziej restrykcyjne niż przedstawione do tej pory wymagania na podmioty działające w Sieci. Do państw tych należy Wielka Brytania.

• Disablity Discrimination Act z 1995 roku – nakłada on na przedsiębiorstwa zajmujące się handlem elektronicznym obowiązek przystosowania witryn e-commerce do wymagań osób niepełnosprawnych do 31 października 2004 roku. Obowiązek sprostania wymogom dostępności został zatem rozszerzony poza instytucje państwowe.

Australia

• Disability Discrimination Act z 1992 roku – na jego podstawie dostosowano do 1 grudnia 2000 roku serwisy służb państwowych do wymagań WCAG. Jak widać nawet w ramach istniejącego prawodawstwa niepełnosprawni mogą oczekiwać równego dostępu do nowoczesnych technologii takich jak Internet. Działająca w tym kraju Human Rights and Equal Opportunity Comission prowadzi szkolenia i udziela informacji z zakresu przygotowywania witryn dostępnych dla niepełnosprawnych.

Kanada

• Human Rights Act z 1977 roku – blisko 30-letnia ustawa o prawach człowieka gwarantuje osobom niepełnosprawnym możliwość znalezienia pracy w instytucjach publicznych. Ustawa zobowiązuje te agencje to zapewnienia im odpowiednich warunków pracy. Dotyczy to także infrastruktury technicznej oraz serwisów WWW, które muszą spełniać standardy dostępności.

Poza wymienionymi tutaj, również inne państwa posiadają pewne uregulowania prawne w tej dziedzinie. Obszerną można znaleźć na stronach Web Accessibility Initiative.

Polska

Porównanie rozwiązań prawnych w dziedzinie dostępności w Polsce i wyżej wymienionych krajach pokazuje, jak duży dzieli nas dystans. Świadomość tego problemu w naszym kraju jest wręcz marginalna. Co więcej, dotyczy to nie tylko ustawodawcy, ale także środowiska autorów witryn internetowych. Pierwsze, w tej dziedzinie pojawiły się dopiero w ubiegłym roku.

Aktualnie obowiązująca ustawa Prawo Telekomunikacyjne z 21 lipca 2000 roku nakłada na operatorów obowiązek dostarczenia niepełnosprawnym abonentom urządzeń końcowych, jeśli są one niezbędne dla umożliwienia im dostępu do usług powszechnych. Dodatkowo w ramach tej samej ustawy minister właściwy do spraw łączności może nałożyć na operatorów dodatkowe obowiązki dotyczące dostosowania usług dla potrzeb niepełnosprawnych. Niewywiązanie się z tych obowiązków pociąga za sobą kary pieniężne.

Rodzime ustawodawstwo zupełnie pomija kwestię przystosowywania serwisów internetowych instytucji publicznych do potrzeb ludzi starszych i niepełnosprawnych. Istniejące witryny naruszają wiele z zaleceń określonych w WCAG.

Częściowo można to tłumaczyć faktem, że Polska nie uczestniczyła w unijnym planie eEuropa 2002, który zobowiązywał państwa członkowskie UE do zapewnienia zgodności tego rodzaju serwisów z normami opracowanymi przez WAI.

Kraje przystępujące do Unii Europejskiej realizują opracowany specjalnie dla nich plan eEuropa+. W Polsce stworzono na jego bazie strategię ePolska na lata 2001-2006. Uwzględnia on specyficzne potrzeby osób niepełnosprawnych w następujący sposób:

• Cel 2 – inwestowanie w ludzi i umiejętności:
  • Opracowanie i wdrożenie zasad organizacji szkoleń dla niepełnosprawnych; szkolenia te miałyby na celu zwiększenie szans na zdobycie zatrudnienia przez te osoby
  • Powszechny udział w gospodarce opartej na wiedzy. W ramach tego celu realizowane są programy:
    • „Komputer dla Homera” – pomoc w zakupie sprzętu i oprogramowania dla osób niewidomych w celu umożliwienia im podjęcia pracy
    • „Drogowskaz” – pomoc merytoryczna i finansowa w zakupie sprzętu komputerowego dla niepełnosprawnych. Pomoc w tym zakresie jest też oferowana przez Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie.
• Cel 3 – stymulowanie lepszego wykorzystania technologii informacyjnych:
  • Integracja społeczna on-line:
    • Szkolenia z zakresu technologii komputerowych
    • Opracowanie serwisów internetowych dla niepełnosprawnych
    • Telepraca, czyli praca zdalna z wykorzystaniem Internetu.

Plan ePolska uwzględnia w pewnym stopniu potrzeby osób niepełnosprawnych. Z drugiej strony pomija pewne podstawowe kwestie, jak chociażby zastosowanie WCAG w serwisach instytucji publicznych.
Wdrożenie związanej ze strategią informatyzacji Polski koncepcji e-government również w znaczący sposób ułatwiłoby życie osobom niepełnosprawnym. Choć możliwość załatwienia formalności przez Internet jest dużym ułatwieniem dla większości ludzi, to niepełnosprawni skorzystaliby na tym szczególnie dużo.

W praktyce realizacja strategii informatyzacji Polski wygląda gorzej niż na papierze. Sam plan wywołał dość nieprzychylne w środowisku informatycznym. Głównym problemem jest oczywiście finansowanie. Z kolei rozważana obecnie możliwość likwidacji Państwowego Funduszu Osób Niepełnosprawnych stawia pod znakiem zapytania dalszą realizację wspomnianych już planów „Drogowskaz” i .
O niewielkim zainteresowaniu problemami osób niepełnosprawnych w kontekście dostępu do usług internetowych może też świadczyć niemal całkowite pominięcie tego zagadnienia na III Kongresie Informatyki Polskiej. Wskazano tam tylko telepracę jako jeden z środków, dzięki któremu można zwiększyć szanse znalezienia zatrudnienia przez członków niektórych grup społecznych, w tym niepełnosprawnych.

Podsumowanie

Jak widać, problem dostępności jest obecnie poważnie traktowany przez kraje zachodnie. Duża ilość osób niepełnosprawnych i postępujący proces starzenia się społeczeństw sprawiają, że należy poświęcić temu zagadnieniu dużo uwagi. Również w naszym kraju odpowiednie rozwiązania legislacyjne muszą zostać prędzej czy później przyjęte. Niewykluczone, że będzie to mieć związek z naszym wejściem do UE i procesem dostosowywania naszego prawa do wymagań unijnych.

Z drugiej strony, już teraz istotne jest propagowanie wiedzy na temat projektowania funkcjonalnych i dostępnych usług internetowych w środowisku twórców stron WWW. Na pochwałę zasługują więc takie inicjatywy jak tłumaczenie na język polski WCAG. Można się spodziewać, że w miarę upływu czasu zwiększać się będzie ilość poprawnie zaprojektowanych witryn. Pozostaje też mieć nadzieję, że stosowne ustawy wkrótce pojawią się w parlamencie, co na pewno przyspieszyłoby ten proces.

Źródła:

Strona domowa autora: