Co to jest NASK i czym zajmuje się ten instytut badawczy?

NASK (Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa) to polski państwowy instytut badawczy, który dba o cyberbezpieczeństwo kraju, zarządza rejestrem domen narodowych .pl i rozwija zaawansowane systemy teleinformatyczne dla administracji publicznej. Jego głównym zadaniem jest reagowanie na zagrożenia w sieci poprzez zespół CERT Polska oraz prowadzenie badań nad sztuczną inteligencją, biometrią i technologiami chmurowymi.

Prawda jest zresztą absolutnie taka, że większość obywateli korzysta z infrastruktury NASK codziennie, zupełnie o tym nie wiedząc. Kiedy wpisujesz w przeglądarkę adres z końcówką .pl, zapytanie trafia do serwerów DNS utrzymywanych przez ten instytut badawczy. Odbierasz e-receptę w rządowej aplikacji. Dziecko loguje się do sieci w szkole. To wszystko opiera się na szkielecie zbudowanym w laboratoriach przy ulicy Kolskiej w Warszawie. Zmieniliśmy te zasady na robocie lata temu, przechodząc od czysto akademickich eksperymentów do tworzenia twardego rdzenia cyfrowego państwa polskiego.

Skąd wziął się NASK i jak ewoluowała jego rola na przestrzeni lat?

Zaczęło się w sierpniu 1991 roku. Wtedy z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego wysłano pierwszego maila do Kopenhagi. To był ten moment uderzenia. NASK powstał chwilę później jako jednostka badawczo-rozwojowa. Miał jeden prosty cel: połączyć polskie uczelnie z globalnym internetem. Nie było wtedy mowy o komercji. Kable ciągnięto między wydziałami, a rutery konfigurowano nocami z podręcznikami na kolanach. To była surowa inżynieria.

Z czasem infrastruktura rozrosła się poza mury uniwersytetów. W 1993 roku instytut badawczy oficjalnie przejął od IANA administrację krajową domeną najwyższego poziomu (ccTLD). Zaczęto rejestrować pierwsze komercyjne adresy internetowe. Z technicznego punktu widzenia oznaczało to postawienie własnych serwerów nazw i utrzymywanie strefy, co w tamtych czasach wymagało ręcznego wpisywania rekordów do plików konfiguracyjnych. Dzisiaj rejestr trzyma w garści grubo ponad dwa i pół miliona aktywnych nazw. To potężna baza danych.

Wraz z popularyzacją internetu pojawiły się pierwsze wirusy i włamania. W 1996 roku powołano do życia CERT Polska (Computer Emergency Response Team). Zespół ten miał początkowo chronić tylko sieć akademicką. Szybko jednak okazało się, że ataki nie wybierają ofiar wedle przynależności do resortu edukacji. Obecnie NASK działa na mocy ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa. Pełni rolę jednego z trzech CSIRT-ów poziomu krajowego obok struktur wojskowych i ABW.

A instytut stale rośnie. Otwieramy nowe działy, rekrutujemy analityków złośliwego oprogramowania i inżynierów od chmury. Przejmujemy kolejne zadania od ministerstw. Budujemy OSE, analizujemy dezinformację i wdrażamy systemy klasy EZD.

Za co dokładnie odpowiada CERT Polska w strukturach NASK?

Ten wydział to pierwsza linia obrony w polskim internecie. Reagowanie na incydenty komputerowe to ich chleb powszedni. Kiedy na produkcji wyje alarm po ataku ransomware w powiatowym szpitalu, to właśnie specjaliści z CERT Polska siadają do analizy logów. Zespół dyżuruje całą dobę. Obserwują ruch sieciowy, wymieniają się wektorami ataków z zagranicznymi partnerami i publikują ostrzeżenia dla zwykłych użytkowników.

Do głównych i twardych zadań zespołu należą cztery konkretne procesy:

• Analiza złośliwego oprogramowania (malware) w zamkniętych środowiskach typu sandbox. Inżynierowie rozbierają kod wirusów na czynniki pierwsze, by zrozumieć, jak się komunikują z serwerami Command and Control (C2).
• Utrzymywanie listy ostrzeżeń przed niebezpiecznymi stronami internetowymi. To ten słynny rejestr, który blokuje fałszywe bramki płatności i strony wyłudzające loginy do banków.
• Koordynacja obsługi poważnych incydentów w infrastrukturze krytycznej. Jeśli padnie system wodociągów lub sieć energetyczna, CERT wkracza do akcji z narzędziami śledczymi (forensics).
• Prowadzenie kampanii edukacyjnych uświadamiających obywateli o metodach socjotechnicznych stosowanych przez oszustów.

Sam się nad tym borykałem dzisiaj u siebie we wtorek. Zgłosiliśmy podejrzaną domenę udającą portal aukcyjny. Reakcja zespołu z Kolskiej zajęła niecałą godzinę. Adres trafił na listę ostrzeżeń, a polscy operatorzy telekomunikacyjni zablokowali do niego dostęp na poziomie swoich serwerów DNS. To po prostu działa. Mechanizm ten ucina zasięgi kampanii phishingowych na samym starcie, zanim tysiące ludzi stracą oszczędności życia.

Jak zgłosić incydent bezpieczeństwa do CERT Polska?

Procedura zgłaszania zagrożeń została maksymalnie uproszczona. Każdy obywatel, firma czy instytucja państwowa ma prawo przekazać informacje o próbie oszustwa. Zrobiliśmy to tak, by bariera wejścia była niemal zerowa.

Dobrym pomysłem jest przesłanie podejrzanej wiadomości SMS bezpośrednio na bezpłatny numer 8080. System automatycznie parsze treść i wyciąga zaszyte w niej adresy URL do weryfikacji. W przypadku e-maili z fałszywymi fakturami lub linkami do złośliwych załączników, najlepiej przesłać całą wiadomość na adres [email protected]. Pamiętajcie tylko o załączeniu oryginalnych nagłówków poczty. Bez tego analitykom bardzo trudno wyśledzić prawdziwy serwer nadawcy, bo adresy w polu „From” są nagminnie fałszowane techniką spoofingu.

Zgłoszenia zasilają potężną bazę wiedzy. Maszyny analityczne instytutu badawczego NASK korelują te dane z innych źródeł. Wyłapują wzorce i automatycznie generują reguły blokujące dla operatorów. To brutalna gra w kotka i myszkę z grupami przestępczymi, ale dzięki masowym zgłoszeniom od Polaków udaje się utrzymać ten system na powierzchni.

Kto zarządza polskimi domenami internetowymi .pl?

Krajowy rejestr nazw domeny .pl to finansowy i technologiczny fundament NASK. Instytut nie sprzedaje domen bezpośrednio kowalskiemu. Działa w modelu hurtowym (Registry-Registrar). Oznacza to, że współpracuje z kilkudziesięcioma certyfikowanymi partnerami – rejestratorami, z których usług korzystamy my wszyscy, zakładając strony internetowe.

Utrzymanie stabilności rejestru wymaga potężnej bazy sprzętowej. Sieć DNS dla domeny .pl opiera się na technologii Anycast. Serwery lustrzane rozsiane są po całej kuli ziemskiej. Od Warszawy, przez Frankfurt, aż po Tokio i Nowy Jork. Zapytanie od użytkownika trafia zawsze do najbliższego geograficznie węzła. To skraca czas odpowiedzi z kilkuset do zaledwie kilkunastu milisekund. Szybkość ma znaczenie.

NASK wdrożył również protokół DNSSEC. Zabezpiecza on zapytania kryptograficznie, chroniąc internautów przed atakami typu cache poisoning, polegającymi na podmianie adresu IP w odpowiedzi serwera. Chociaż prawdę mówiąc brakuje nam twardych danych za wczoraj u rejestratorów, więc wydaje się, że adopcja tego standardu na polskim rynku idzie wolniej, niż początkowo zakładaliśmy dekadę temu. Wynika to z faktu, bo konfiguracja kluczy bywa uciążliwa dla mniejszych firm hostingowych.

Rejestr prowadzi też politykę rozwiązywania sporów. Jeśli ktoś zarejestruje domenę łudząco podobną do zastrzeżonego znaku towarowego firmy, sprawa trafia do Sądu Polubownego ds. Domen Internetowych przy PIIT. Instytut badawczy wykonuje wyroki tego sądu, przenosząc lub blokując sporne adresy bez konieczności angażowania powszechnego wymiaru sprawiedliwości. To oszczędza lata procesów.

Czym jest Ogólnopolska Sieć Edukacyjna (OSE) i dlaczego NASK ją buduje?

Projekt OSE to technologiczny potwór. Decyzją rządu NASK został operatorem sieci, która ma połączyć wszystkie polskie szkoły symetrycznym, szerokopasmowym łączem o przepustowości co najmniej 100 Mb/s. Brzmi prosto na papierze. W rzeczywistości to logistyczny koszmar polegający na dociągnięciu światłowodów do ponad dwudziestu tysięcy lokalizacji w kraju.

W wielu miejscach komercyjnym operatorom po prostu nie opłacało się kopać rowów dla jednej szkoły. NASK wszedł tam z dotacjami. Oprócz samego łącza, instytut dostarcza do placówek sprzęt sieciowy: rutery, firewalle i punkty dostępowe Wi-Fi. Ruch generowany przez uczniów jest filtrowany na poziomie centralnym.

System blokuje dostęp do treści pornograficznych, brutalnych gier i stron ze złośliwym oprogramowaniem. OSE dostarcza też usługi dodatkowe dla nauczycieli. Platforma OSE IT Szkoła udostępnia kursy z programowania, cyberbezpieczeństwa i bezpiecznego korzystania z mediów społecznościowych. To kompletny pakiet usług zamykający temat szkolnego internetu w jednych rękach państwowego operatora.

Jakie realne problemy rozwiązuje projekt OSE w małych gminach?

Zastanawiacie się zresztą, dlaczego to na produkcji tak wyje na testach po drodze u starych łączy? Zostawmy na chwilę wielkie miasta. Spójrzmy na małą szkołę podstawową w gminie Komańcza na Podkarpaciu. Przed wejściem OSE, placówka korzystała z asymetrycznej radiówki. Kiedy nauczyciel informatyki próbował pobrać aktualizacje systemu Windows na szkolnej pracowni, cała reszta budynku traciła dostęp do sieci. Poczta się zawieszała. Dziennik elektroniczny wyrzucał błędy ładowania strony.

W zeszłym roku podłączyliśmy tam węzeł OSE. Zwykły kabel rzucony do budynku zmienił zasady gry w tej małej społeczności. Stabilne 100 Mb/s pozwoliło na uruchomienie lekcji zdalnych z użyciem wideo w jakości HD podczas sezonowych zachorowań na grypę. Nauczyciele przestali nosić pendrive’y z materiałami z domu. Wszystko przenieśli do chmury. Właśnie w takich mikrolokalizacjach widać prawdziwy sens inwestowania państwowych środków w twardą infrastrukturę, zamiast pisania kolejnych strategii cyfryzacji do szuflady.

W jaki sposób NASK realizuje projekty badawczo-rozwojowe z zakresu sztucznej inteligencji?

NASK to nie tylko kable i rutery. Znaczną część budżetu instytut przeznacza na twardą naukę. Zakład Biometrii i Uczenia Maszynowego analizuje algorytmy rozpoznawania twarzy, tęczówki oka oraz odcisków palców. Badania te mają bezpośrednie przełożenie na bezpieczeństwo dokumentów tożsamości wydawanych przez państwo.

Inżynierowie testują odporność systemów biometrycznych na ataki typu „presentation attack”. Chodzi o sprawdzanie, czy kamerę na lotnisku da się oszukać wydrukowanym zdjęciem lub silikonową maską. Tworzą autorskie modele sztucznej inteligencji potrafiące odróżnić żywą tkankę od falsyfikatu na podstawie analizy mikro-ruchów i odbicia światła. To trudna matematyka.

Inny wydział zajmuje się przetwarzaniem języka naturalnego (NLP) dla języka polskiego. Modele językowe z Doliny Krzemowej często gubią się w naszej złożonej gramatyce i fleksji. NASK trenuje własne algorytmy na ogromnych korpusach tekstów z administracji publicznej. Celem jest stworzenie asystentów AI, którzy pomogą urzędnikom kategoryzować pisma i automatycznie przygotowywać projekty odpowiedzi na proste zapytania obywateli.

Pracujemy też nad systemami detekcji botów w mediach społecznościowych. Algorytmy grafowe analizują powiązania między kontami na platformie X (dawniej Twitter). Szukają nienaturalnych klastrów kont, które w tym samym ułamku sekundy podają dalej te same propagandowe hasła. Wyłapujemy te zorganizowane farmy trolli i przekazujemy raporty do odpowiednich służb.

Jak system EZD RP zmienia codzienną pracę w polskich urzędach?

Elektroniczne Zarządzanie Dokumentacją (EZD RP) to system, który ma ostatecznie zabić papier w administracji. Przez lata każdy urząd kupował własne oprogramowanie. Powstał chaos. Systemy nie potrafiły ze sobą rozmawiać. NASK dostał zadanie zbudowania jednego, darmowego i ustandaryzowanego narzędzia dla całej administracji rządowej i samorządowej.

EZD RP to aplikacja chmurowa. Urzędnik loguje się do niej przez przeglądarkę. Kiedy obywatel wysyła pismo przez ePUAP lub mObywatel, trafia ono bezpośrednio do wirtualnej skrzynki referenta. Nie ma drukowania, stemplowania i noszenia teczek między piętrami. System śledzi każdy krok dokumentu. Kto go otworzył. Kto naniósł poprawki. Kto podpisał cyfrowo podpisem kwalifikowanym.

Wdrożenie na żywym organizmie to bolesny proces. Zrobiliśmy na wdrożeniu migrację danych w jednym z ministerstw, potem zawiesiło się indeksowanie starych spraw, więc wprowadzono poprawkę u bazy przed poniedziałkiem rano. Opór materii jest ogromny. Starsi pracownicy przyzwyczajeni do segregatorów często traktują nowy system jak wroga. Zmieniliśmy te zasady na robocie, narzucając twarde terminy odcięcia starych obiegów papierowych. Bez takiej stanowczości cyfryzacja trwałaby kolejne dwadzieścia lat.

System oferuje też API do integracji z rejestrami państwowymi. Referent rozpatrujący wniosek o zasiłek może jednym kliknięciem zaciągnąć dane o dochodach z Ministerstwa Finansów, zamiast prosić petenta o donoszenie zaświadczeń. To radykalnie skraca czas obsługi spraw.

Dlaczego NASK wydaje ostrzeżenia i analizuje dezinformację w sieci?

Dezinformacja stała się bronią. Szczególnie od momentu wybuchu wojny za naszą wschodnią granicą. NASK powołał specjalny dział do walki z fałszywymi narracjami. Dział Propagandy i Dezinformacji śledzi trendy w sieci. Nie zajmują się cenzurą. Ich zadaniem jest obnażanie mechanizmów manipulacji.

Analitycy publikują codzienne raporty. Pokazują, jak obce służby próbują polaryzować polskie społeczeństwo. Rozsiewają plotki o braku paliwa na stacjach. Tworzą fałszywe profile lokalnych mieszkańców, którzy rzekomo padli ofiarą przestępstw popełnionych przez uchodźców. To zaplanowane operacje psychologiczne.

Instytut współpracuje z platformami technologicznymi. Kiedy znajdujemy skoordynowaną siatkę kont szerzących kremlowską propagandę, wysyłamy zgłoszenie bezpośrednio do zespołów bezpieczeństwa Meta czy Google z twardymi dowodami z naszych logów. Konta te są masowo usuwane. Prowadzimy też portal „Włącz Weryfikację”, gdzie krok po kroku tłumaczymy techniki fact-checkingu. Uczymy ludzi, jak sprawdzić datę zrobienia zdjęcia w metadanych EXIF i jak korzystać z odwrotnego wyszukiwania obrazem.

Co to jest dyrektywa NIS2 i jak NASK pomaga w jej wdrożeniu?

Dyrektywa NIS2 to unijne prawo, które wstrząśnie polskim rynkiem. Rozszerza ona katalog firm uznawanych za kluczowe dla działania państwa. Do tej pory rygorystyczne wymogi cyberbezpieczeństwa dotyczyły głównie banków i telekomów. Teraz obejmą tysiące średnich przedsiębiorstw: firmy kurierskie, producentów żywności, szpitale, a nawet większe zakłady gospodarki odpadami.

NASK odgrywa tu podwójną rolę. Z jednej strony, analitycy instytutu pomagają ustawodawcy przełożyć unijne przepisy na polską ustawę o KSC. Z drugiej strony, przygotowują wytyczne techniczne dla firm. Jeśli produkujesz chleb na skalę przemysłową, musisz wiedzieć, jak zabezpieczyć sterowniki przemysłowe w piecach przed atakiem hakerskim.

Brak wdrożenia zaleceń będzie skutkował potężnymi karami finansowymi dla zarządów spółek. NASK organizuje szkolenia i webinary. Tworzymy gotowe szablony polityk bezpieczeństwa, które administratorzy w firmach mogą zaadaptować do swoich potrzeb. Nie zostawiamy rynku samemu sobie z tym gąszczem biurokratycznych wymogów.

Sprawdź sam swoje logi i polityki haseł w firmie dzisiaj wieczorem. Uporządkuj dostęp do skrzynek pocztowych i włącz dwuskładnikowe uwierzytelnianie. Bo analitycy z Kolskiej robią świetną robotę przy wyłapywaniu grubych incydentów, ale nie uratują twojego małego serwera księgowego, jeśli zostawisz na nim domyślne hasło administratora z przedrostkiem admin123. To jest bez mała najgorsza opcja z wszystkich. Zabezpiecz się sam, zanim zadzwonisz na infolinię CERT.

Bibliografia

1. Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – PIB – https://www.nask.pl
2. Zespół Reagowania na Incydenty Bezpieczeństwa Komputerowego CERT Polska – https://cert.pl
3. Ministerstwo Cyfryzacji – https://www.gov.pl/web/cyfryzacja
4. Ogólnopolska Sieć Edukacyjna – https://ose.gov.pl
5. Krajowy Rejestr Domen – https://dns.pl